ΠΕΤΕΙΝΟΧΩΡΙ, ΛΟΥΒΡΟΧΩΡΙ, ΚΑΜΠΟΧΩΡΙ, ΜΕΣΟΧΩΡΙ, ΕΠΙΣΚΟΠΙΑ ΚΑΙ ΜΙΧΑΛΙΤΣΑΤΑ ΟΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΣΦΑΚΙΩΤΩΝ!

Το νησί της Λευκάδος, σύμφωνα με τον ιστορικό Πάνο Ροντογιάννη, κατοικείται από αρχαιοτάτων χρόνων. Διάφορης προέλευσης κάτοικοι έχουν εγκατασταθεί στο νησί, ακριβώς λόγω του εύκολου περάσματος, αφού γειτνιάζει με την απέναντι ακτή της Ακαρνανίας. Kurgan, Λέλεγες, Ίωνες, Δωριείς, Κεφαλλήνες, Ακαρνάνες, και τέλος οι Κορίνθιοι, το 625 π.Χ, έχουν εγκατασταθεί στην Λευκάδα.

Ακριβώς απ’ αυτούς τους προϊστορικούς χρόνους εμφανίζεται ανθρώπινη ζωή και στον χώρο των εφτά χωριών των Σφακιωτών, θέμα που μας απασχολεί στην παρούσα έρευνα. Ο προϊστοριολόγος Αύγουστος Σορδίνα, (Π. ΡΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ: <<ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΛΕΥΚΑΔΟΣ>>, ΤΟΜΟΣ Α. ΣΕΛΙΔΑ 30), με ανεύρεση πυριτολιθικών εργαλείων σε περιοχές κοντά στα χωριά Ασπρογερακάτα και Κάβαλλος των Σφακιωτών, αλλά και στην περιοχή Φραξούλια και Κολυβάτα του γειτονικού Αλέξανδρου, απέδειξε την ύπαρξη ζωής, απ’ τα βάθη των αιώνων, εδώ στην ενδοχώρα του νησιού.

Επομένως, υπάρχει διαχρονικά, ένας μικρός αριθμός ανθρώπων, που κατοικεί στους Σφακιώτες, προφανώς γεωργοί, κτηνοτρόφοι και τροφοσυλλέκτες, διάσπαρτοι σε μικροοικισμούς, οι οποίοι μικροοικισμοί είναι οι πρόδρομοι των σημερινών Σφακιωτών. Η βιωματική μου αντίληψη, αφού γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Πινακοχώρι των Σφακιωτών, αλλά και η παιδιόθεν ανήσυχη σκέψη μου, μου επιτρέπει να έχω πλήρη γνώση σχεδόν όλων των περιοχών των Σφακιωτών, μα κυρίως των ερειπίων αυτών των πρόδρομων οικισμών, ερείπια, που σε πολλές περιπτώσεις, όπως θα δούμε παρακάτω, υπάρχουν ακόμη και επί των ημερών μας, πράγμα που δεν αναφέρει, πλήν του Πάνου Ροντογιάννη σε μια μόνο περίπτωση, κανείς απ’ τους ασχολούμενους με το θέμα της τοπωνυμικής ή της πατριδωνυμικής, ή της εδαφωνυμικής, (ναι, υπάρχει και εδαφωνυμικός παράγοντας, όπως αναπτύσσει ο Σπύρος Ασδραχάς σε άρθρο του στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 20-2-2011, τον οποίο θα αναπτύξουμε σε άλλο άρθρο μας) ονομασίας των Σφακιωτών, γιατί απλούστατα, αγνοούν την ύπαρξη αυτών των πρόδρομων οικισμών, αντιμετωπίζοντας το θέμα έχοντας πλήρη απουσία βιωματικής αντίληψης του χώρου των Σφακιωτών, από μακριά και μέσα από γραφεία αναδιφόντας σε αρχεία και πηγές.

Παρουσιάζουμε, μέσα απ’ την παρούσα έρευνά μας, για πρώτη φορά, τα ονόματα αυτών των πρόδρομων οικισμών, ονόματα τα οποία εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμη και σήμερα, μα, το κυριότερο, υπάρχουν και τα υπολείμματα απ’ αυτούς τους οικισμούς!!!

Το ΠΕΤΕΙΝΟΧΩΡΙ, κοντά στον οικισμό του σημερινού Καβάλλου. Ο βετεράνος αγροφύλακας του χωριού, ο Νώντας Κούρτης, μας διαβεβαίωσε πως, σε αρκετά σημεία στο παλιό Πετεινοχώρι, υπάρχουν ακόμη μικρά τεμάχια από κεραμίδια, αδιάψευστος μάρτυρας του οικισμού που υπήρξε εκεί και τον οποίο οικισμό, αυτόν μόνο, μνημονεύει και ο Πάνος Ροντογιάννης, αφού και ο ίδιος έλκει την καταγωγή απ’ το χωριό του Καβάλλου. Είναι γνωστόν, από αρχειακές πηγές, πως, αρχές του 18ου αιώνα, οι Ροντογιανναίοι και οι Σταματελαίοι του Καβάλλου εγκαταστάθηκαν στους σημερινούς Τσουκαλάδες.
Το ΚΑΜΠΟΧΩΡΙ, κοντά στον οικισμό του σημερινού Πινακοχωρίου, μια περιοχή στην οποία μεγάλωσα ακολουθώντας τους ξωμάχους γονείς μου. Πρόκειται για έναν μεγάλο λόφο, αριστερά του δρόμου που ενώνει τους Σφακιώτες με τον Αλέξανδρο. Ειδικότερα στην δυτική πλευρά του λόφου και στην τοποθεσία<< Φίμι>>, μικρό παιδί, συνέλεξα <<κτσοκεράμιδα>>, μικρά υπολείμματα κεραμιδιών, όπως τα έλεγε ο πατέρας μου, για να φτιάξουμε τον οικογενειακό μας φούρνο!!! Τον οικισμό αυτόν αναφέρει στο γενεαλογικό του δένδρο, το οποίο εκτείνει περίπου μέχρι τον 16ο αιώνα, ο αείμνηστος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης Σπυρίδων Γεωργάκης, απ’ το περίφημο <<Σόϊ της Κομπλιώτισσας>> του Πινακοχωρίου, ο οποίος προλογίζει το δικό μου ανέκδοτο ακόμη, (κυκλοφορεί μόνο ηλεκτρονικά στο διαδίκτυο) βιβλίο με τίτλο: <<ΣΦΑΚΙΩΤΕΣ ΛΕΥΚΑΔΟΣ. ΤΟ ΛΙΚΝΟ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΜΑΣ>>. Ο οικισμός αυτός του Καμποχωρίου είχε Κοιμητήριο τον ναό της Αγίας Μαρίνας, διακόσια μέτρα πιο κάτω στην τοποθεσία Βαρκά, υπολείμματα του οποίου σώζονται μέχρι και σήμερα.

Το ΛΟΥΒΡΟΧΩΡΙ, στην περιοχή των σημερινών Ασπρογερακάτων. Η ονομασία είναι πατριδωνυμική και προέρχεται απ’ το επίθετο Λούβρος, το οποίο είναι καθαρά βυζαντινό και έχει διασπαρεί στα Επτάνησα, υπάρχει και στην Κέρκυρα και στους Παξούς, μετά το 1204 και την άλωση της Πόλης απ’ τους Φράγκους. Ο πρόδρομος αυτός οικισμός μετατράπηκε σε Ασπρογερακάτα, επίσης πατριδωνυμικά, απ’ το Κρητικό επίθετο Ασπρογέρακας, το οποίο έφτασε στην περιοχή, μαζί με τα άλλα Κρητικής προέλευσης επίθετα, ήτοι: Γεωργάκης, Κουνιάκης, Καρφάκης, Σκιοφυλάκης, Βασιλάκης, Τσοϊλάκης, Μαράκης, Παπαδόπουλος, Περάτης, Πετούσης, μέσω Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς, τον 15ο αιώνα, όταν την Λευκάδα, την Ζάκυνθο και την Κεφαλλονιά κατείχε η Δυναστεία των Τόκκων, (1362-1479), και δημιούργησαν τους σημερινούς Σφακιώτες, επισκιάζοντας, η χαρακτηριστική και αναγνωρίσιμη Κρητική καταγωγή, όλα τα άλλα γηγενή και αυτόχθονα επίθετα. Μάλιστα, χωριό Ασπρογέρακας υπάρχει και σήμερα στην Κεφαλλονιά. Ο πρώτος οικογενειάρχης, που εγκαταστάθηκε στα Ασπρογερακάτα, μνημονεύεται απ’ τον Πάνο Ροντογιάννη, ο Βιτσέτζος Ασπρογέρακας, μικρό όνομα, καθαρά Κρητικό!!!

Το ΜΕΣΟΧΩΡΙ, κοντά στο σημερινό Σπανοχώρι και δυτικά του εικονίσματος του Σταυρού, το οποίο ευρίσκεται επί του επαρχιακού δρόμου Λευκάδος-Σφακιωτών. Μια ονομασία που υπάρχει ακόμη και σήμερα. Μάλιστα, μέσα στην περιοχή του Μεσοχωρίου, υπάρχει και υποπεριοχή , θα λέγαμε, όπως μας απεκάλυψε ο σχεδόν αιωνόβιος Νώντας Ζαβερδινός κάτοικος Σπανοχωρίου, με το όνομα <<Παναγιά>>, προφανώς εκεί υπήρχε ο ναός αυτού του μικροοικισμού. Ο Σπανοχωρίτης δάσκαλός μου στο δημοτικό σχολείο του Πινακοχωρίου, Χρστόδουλος Χαλικιάς, μου εξήγησε πως προέκυψε το σημερινό χωριό Σπανοχώρι, διότι, οι Σφακισάνοι, το εξελάμβαναν σαν … ευτράπελο, τουτέστιν, <<το χωριό των …σπανών ανδρών!!!>>. Υπήρχε το Μεσοχώρι, όπως είδαμε, υπήρχε το Κατωχώρι, ένας άλλος μικροοικισμός στην περιοχή Μαλικότσι, όπου είχε την κατοικία του μετέπειτα, επί Τουρκοκρατίας, ο Τούρκος αγάς Μαλικότσι, οπότε υπαρχόντων του Κατωχωρίου και του Μεσοχωρίου δημιουργήθηκε στην κορυφή του λόφου το Πανοχώρι. Αυτή είναι η αρχική και κανονική ονομασία του χωριού, με αυτό το όνομα, <<Πανοχωρίτες>>, τους αποκαλεί και ο μέγιστος για την ιστορία των Σφακιωτών, Φίλιππος Λάζαρης, ο Γραμματέας, όπως τον γνώρισαν οι κάτοικοι των Σφακιωτών, στο βιβλίο του <<ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΝΑΝ ΚΑΙΡΟ…>>, σε επιμέλεια έκδοσης του φιλολόγου Δημητρίου Τσερέ. Όμως, το Πανωχώρι, κατά τον Χριστόδουλο Χαλικιά και την σωστή, μάλλον, εξήγησή του για την ονομασία του σημερινού χωριού, μετατράπηκε σε Σπανοχώρι, απ’ τον επιθετικό προσδιορισμό, που δίχνει την εις τόπον κίνηση <<Εις Πανοχώριον>>, προς το Πανοχώρι, και κατά την προσφιλή Σφακισάνικη πρακτική με τους αναγραμματισμούς και τις προσθήκες το <<Εις Πανωχώριον>> έγινε Σπανοχώρι.

Η ΕΠΙΣΚΟΠΙΑ, πρόδρομος οικισμός και αυτός στο σημερινό Σπανοχώρι. Πήρε την ονομασία της απ’ την κτησθείσα εκεί εκκλησία , περίπου το 1350, σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Μαχαιρά και τον γερμανό Κάρολο Χόπφ, θα μιλήσουμε για αυτόν παρακάτω, απ’ την κτησθείσα, λοιπόν, Μονή της Παναγίας. Σήμερα ο ναός είναι Κοιμητήριο του Σπανοχωρίου. Τότε χρησίμευε σαν μητρόπολη και κατοικία του επισκόπου του νησιού της Λευκάδος, για αυτό και το όνομα Επισκοπή και η περιοχή γενικά Επισκοπία. Στην περιοχή αυτή έχουν λάβει χώρα δυό φονικές εξεγέρσεις των Σφακιωτών. Η πρώτη το 1357, η περίφημη <<Επανάσταση της Βουκέντρας>>, όταν ξεσηκώθηκαν οι κάτοικοι κατά του Φράγκου καταχτητή του νησιού Ζώρζη Γρατιανού, την οποία διέσωσε ο ανωτέρω Κάρολος Χόπφ στην <<Πραγματεία του>> και μετέφρασε τον 19ο αιώνα ο Κερκυραίος γυμνασιάρχης Ιωάννης Ρωμανός. Απ’ την εξέγερση αυτή εμπνεύσθηκε ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης το επικολυρικό του αριστούργημα, τον <<ΦΩΤΕΙΝΟ>>. Η δεύτερη εξέγερση με επίκεντρο την Επισκοπή, έγινε το 1819 κατά των Άγγλων, αυτή την φορά, καταχτητών του νησιού.

Τα ΜΙΧΑΛΙΤΣΑΤΑ, κοντά στα Λαζαράτα και δεξιά του αγροτικού δρόμου , που ενώνει τα Λαζαράτα με την περιοχή της Ακόνης. Πήρε το όνομά του ο μικροοικισμός απ’ το επίθετο Μιχαλίτσης, επίθετο που υπάρχει και στην Κεφαλλονιά, με επίσης οικισμό Μιχαλιτσάτα.
Οι κάτοικοι αυτών των μικροοικισμών, που η έρευνα μας φέρνει για πρώτη φορά στο φως, συνενώθηκαν τον 15ο αιώνα, επί Τόκκων, όπως προαναφέραμε, με τους Κρητικής προέλευσης εποίκους, εγκαταλήφθηκαν σιγά-σιγά όλα τα παραπάνω ονόματα των παλιών μικροοικισμών και προέκυψε, πατριδωνυμικά, η γενικευμένη ονομασία ΣΦΑΚΙΩΤΕΣ, απ’ το χαρακτηριστικό και αναγνωρίσιμο στοιχείο της Κρητικής καταγωγής των νέων εποίκων, που έφτασαν μέσω Ζακύνθου και Κεφαλλονιάς, της επικράτειας των Τόκκων, οι οποίοι Τόκοι, έκαναν εργώδης προσπάθειες, (ΣΠΥΡΟΥ ΑΣΩΝΙΤΗ: <<TO NOTIO IONIΟ ΣΤΟΝ ΟΨΙΜΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ>>), για να εποικίσουν το αραιοκατοικημένο νησί της Λευκάδος, μεταφέροντας και δεχόμενοι κατοίκους απ’ την Πελοπόνησο, την Ακαρνανία, την Ήπειρο, την Κρήτη και τα άλλα νησιά του Ιονίου. Και ήταν πράγματι ελάχιστοι κάτοικοι στο νησί στους αιώνες που αναφερόμαστε. Ο Πάνος Ροντογιάννης τους υπολογίζει γύρω στις πέντε χιλιάδες, παίρνοντας σαν βάση την αναφορά του Κάρολου Χόπφ, ο οποίος γράφει πως, στην Επανάσταση της Βουκέντρας κατά των Φράγκων, πήραν μέρος πεντακόσιοι ντόπιοι στρατιώτες και σαράντα ιππείς. Η δυναστεία των Τόκκων , κατά τον Λούντβιχ Σάλβατορ, τον Σπύρο Ασωνίτη, τον Πάνο Ροντογιάννη και τον Κωνσταντίνο Μαχαιρά, έφτασε τον αριθμό πάνω από δώδεκα χιλιάδες κατοίκους, στο νησί της Λευκάδος με την εποικιστική τους τακτική.
Χαρακτηριστικά επίθετα που υπήρχαν σ’ αυτούς τους πρόδρομους οικισμούς των Σφακιωτών, το Πετεινοχώρι, το Λουβροχώρι, το Καμποχώρι, το Μεσοχώρι, την Επισκοπία και τα Μιχαλιτσάτα, όπως αλιεύσαμε από διάφορες αρχειακές πηγές, είναι, μεταξύ άλλων, τα: Ξοφητής, Μαλεβός, Παπαλάμπρος, Πίκολος, Κατσάγκας, Ριζάς, Τσουκαλάς και Καλυβιώτης, επίθετα, που στο διάβα των αιώνων, χάθηκαν, φανερά από έλλειψη αρρενογονίας, ή μετανάστευσης σε άλλες περιοχές.

Συνοπτικά, αν και δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος άρθρου, θα αναφερθούμε διεξοδικά σε κάποια άλλη μας παρουσίαση, (στόχος του παρόντος είναι μόνο να φέρουμε στο φως τους πρόδρομους οικισμούς των Σφακιωτών, που αγνοούν ακόμη και αυτόχθονες Σφακισάνοι), συνοπτικά, λοιπόν, θα στηρίξουμε αναφανδόν την πατριδωνυμική προέλευση των Σφακιωτών και όχι την τοπωνυμική απ’ την Ασφακία στο Λιβάδι της Καρυάς! Γιατί, για φανταστείτε, η Καρσάνικη Ασφακία στο Λιβάδι να <<βάπτισε>> επτά χωριά, μερικά των οποίων, όπως το Σπανοχώρι, ο Κάββαλλος και τα Ασπρογερακάτα, βίσκονται χιλιόμετρα μακριά και να …εξαίρεσε την ίδια την …ιδιοκτήτρια την Καρυά, αλλά και τους Πηγαδισάνους, που βρίσκονται μια ανάσα απ’ το Λιβάδι της Καρυάς!!!

Επαναλαμβάμουμε. Γιαυτό το θέμα, δηλαδή του… τριλήμματος, πατριδωνυμική, ή τοπωνυμική, ή εδαφωνυμική η προέλευση των Σφακιωτών, θα ακολουθήσει εκτεταμένη ανάλυσή μας μελλοντικά, με πολλές …αποκαλύψεις!!! Βάζουμε και τον εδαφωνυμικό παράγοντα, γιατί τον εισάγει ο εξαίρετος Σπυρίδων Ασδραχάς, ο ίδιος που εισήγαγε τον τοπωνυμικό όρο για τους Σφακιώτες με το <<Ταπού του 1679>>, με άρθρο του στην εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 20-2-2011, όταν για την ονομασία των Σφακίων των Χανίων και των Σφακιωτών της Λευκάδας, εισάγει τον όρο <<ΔΙΑΣΦΑΓΑ>>, που σημαίνει <<σχήσμα γης, φαράγγι>>, όρος προερχόμενος απ’ το αρχαιοελληνικό <Σφάξ>>, εγκοπή, χαράδρα, φαράγγι, εξ ου Σφακιά, ή Σφακιώτες. Ελικρινά, μια πολλή ενδιαφέρουσα άποψη, την οποία, προσωπικά, ασμένως θα αποδεχόμουν, γιατί και οι Σφακιώτες, όπως τα Σφακιά, περικλείονται από φαράγγια, της Μέλισσας, της Λαγγάδας, του Στενού της Βράχας και της Ακόνης, ασμένως, επαναλαμβάνω, θα αποδεχόμουν και όχι την …Καρσάνικη Ασφακία, αν δεν υπήρχαν εδώ στους Σφακιώτες τόσα Κρητικά επίθετα, όπως προαναφέραμε, αλλά και αναπτύξαμε σε προηγούμενο άρθρο μας σ’ αυτή την φιλόξενη ιστοσελίδα, ιστορική αλήθεια για την οποία κανείς δεν προβάλλει καμιά αντίρρηση…